عنوان تحقیق: جنگهای ایران و روسیه

فرمت فایل: Word

تعداد صفحات: 21

توضیحات

جنگهای ‌ایران ‌و روس‌ ، دو دوره‌ جنگ ‌میان ‌ایران و روسیه‌(1218ـ 1228/ 1803ـ1813 و 1241ـ1243/ 1826ـ 1828) بر سر تصرف‌ منطقه‌ قفقاز، كه ‌به ‌شكست‌ ایران ‌و انعقاد عهدنامه‌های‌ گلستان ‌و تركمان ‌چای ‌انجامید. این ‌جنگها از اثرگذارترین‌ وقایع ‌دو قرن‌ اخیر ایران ‌در ابعاد سیاسی‌، اجتماعی ‌و اقتصادی‌ بودند.

مهم‌ترین ‌علت ‌این ‌جنگها، سیاستهای‌ توسعه‌ طلبانه ‌روسیه‌ بود، سیاستی ‌كه ‌از زمان ‌پتر كبیر و با رشد سرمایه‌های‌ تجاری‌ روسیه ‌شروع‌ شد. سیاستمداران ‌این ‌كشور، برای ‌پیشرفت‌، تسلط ‌بر هند را شرط‌ لازم‌ می‌شمردند و ازاین‌رو، ایران‌ و خلیج‌فارس‌ به ‌مثابه ‌دروازه ‌هند مورد توجه ‌ایشان ‌قرار گرفت‌. توسعه طلبی ‌دولت‌ روسیه ‌همسنگ‌ سیاستهای ‌استعماری ‌دولتهای ‌اروپایی‌ بود (رجوع کنید به واتسون‌، ص‌78؛ اتكین، ص‌28). از دوره ‌كاترین‌، امپراتور روسیه‌، این ‌كشور توسعه‌ یافت ‌و توجه‌ آن‌ كشور به ‌قفقاز و سواحل ‌غربی ‌و جنوبی ‌دریای‌ خزر بیشتر شد، زیرا حفظ ‌این ‌مناطق ‌به ‌منزله ‌حفظ ‌مرزهای ‌روسیه‌ در برابر عثمانی ‌بود. اهمیت ‌تجاری‌ و حاصلخیز بودن ‌قفقاز و نیز دستیابی ‌به ‌دریای ‌مازندران ‌از دیگر انگیزه ‌های ‌روسیه‌ برای ‌تصرف‌ این ‌ناحیه‌ بود (رجوع کنید به مفتون‌ دنبلی‌، ص‌174ـ175؛ اتكین‌، ص‌15، 25، 28؛ واتسون‌، ص‌81؛ عشقی‌، ص‌25). در این ‌دوره ‌مناسبات ‌ایران ‌و روسیه‌ بر پایه ‌بی‌اعتمادی‌، طرح‌ اتهامات‌ متقابل‌ و برخورد نظامی ‌قرار داشت‌.

دولت ‌روسیه‌، به ‌ویژه‌ در دوره‌ پتر و كاترین‌، به ‌بهانه‌ حمایت ‌از گرجیان ‌و ارمنیان‌ و نجات ‌آنان ‌از حاكمیت ‌مسلمانان‌، برای ‌آمال‌ توسعه‌طلبانه‌خود توجیه‌مذهبی‌ساخت‌. ارمنیان ‌و گرجیان ‌نیز به‌ آنان ‌وعده‌همكاری‌ بر ضد ایران‌ داده ‌بودند (مفتون‌دنبلی‌، ص‌175؛ ملكم‌ ، ج‌2، ص‌187ـ 188؛ خاوری‌شیرازی‌، ج‌1، ص‌191؛ هدایت‌، ج‌9، ص‌289ـ290، 388؛ قس‌ نفیسی‌، ج‌1، ص‌297).

علت ‌دیگر بروز جنگ‌، اردوكشی‌ نظامی‌ آقامحمدخان‌ در 1209 و 1210 به ‌گرجستان ‌برای ‌پیشگیری‌ از تبدیل‌ آن ‌منطقه ‌به ‌پایگاه ‌روسیه‌ علیه ‌تمامیت ‌ارضی‌ ایران ‌بود، كه ‌كاترین ‌دوم ‌را برای ‌تصرف‌ قفقاز مصرّ كرد. كاترین ‌رسماً خود را حامی‌ گرجیها خواند (ساروی‌، ص‌272ـ 275؛ هدایت‌، ج‌9، ص‌261ـ 265،270ـ271، 290، 388؛ اعتضادالسلطنه‌، ص‌46؛ عشقی‌، ص‌37، 40ـ41) و در بیانیه‌ای ‌در سال‌1210 اعلام‌ كرد كه ‌قصدش ‌از حمله ‌به ‌ایران‌، رهانیدن ‌مردم‌ ایران‌از فشار ستم‌آقامحمدخان‌ است‌(مفتون‌دنبلی‌، ص‌176؛ هدایت‌، ج‌9، ص‌290؛ عشقی‌، ص‌41؛ اتكین‌، ص‌117).

پس‌ از تصرف‌ تفلیس‌* به‌ توسط‌ آقامحمدخان‌، كاترین‌ به‌ سپاهی ‌هشت‌هزار نفره‌ دستور حمله ‌به ‌ایران‌ را داد. در 1210، دربند، باكو، طالش‌، شماخی‌، گنجه‌ و سراسر غرب ‌دریای ‌خزر، از مصبّ رود اترك ‌تا كُر، به ‌تصرف ‌روسیه ‌در آمد (هدایت‌، ج‌9، ص‌388)، اما پس ‌از مرگ ‌كاترین‌ در 1211/ 1796، ناگهان ‌به‌ سپاه ‌روسیه‌ دستور تخلیه ‌گنجه‌* و بازگشت ‌به ‌روسیه ‌داده ‌شد. آقامحمدخان‌ نیز دست ‌به ‌ضد حمله‌ زد تا قلعه ‌شوشی‌ را تصرف‌كند، اما در 1212 در آنجا به‌قتل‌رسید (مفتون‌دنبلی‌، ص‌176ـ 178؛ خاوری‌شیرازی‌، ج‌1، ص‌45ـ46؛ كارنگ‌، ص‌285؛ عشقی‌، ص‌41ـ43). مرگ ‌كاترین ‌و قتل‌ آقامحمدخان‌رابطه‌ دو كشور را در وضع‌ نه ‌جنگ‌ و نه ‌صلح‌ قرار داد و مسئله‌ قفقاز حل ‌نشده ‌باقی ‌ماند (هدایت‌، همانجا).

در 1213/1798، گئوركی‌، حاكم ‌گرجستان‌، از پاول‌ اول‌، جانشین‌ كاترین‌، درخواست ‌حمایت‌ و اعزام‌ نیرو كرد. در 1214/ 1799، سربازان ‌روسی ‌به ‌تفلیس ‌وارد شدند و مورد استقبال ‌قرار گرفتند و گئورگی‌ از بیم ‌اسكندر میرزا، برادرش‌، كه ‌به ‌دربار ایران ‌پناهند ه‌شده ‌بود و مدعی‌ تاج ‌و تخت ‌گرجستان ‌بود، خود را تابع ‌روسیه‌ اعلام ‌كرد (مفتون‌دنبلی‌، ص‌179ـ 181؛ خاوری‌ شیرازی‌، ج‌1، ص‌192؛ هدایت‌، ج‌9، ص‌389؛ كارنگ‌، ص‌286؛ بینا، ج‌1، ص‌89 ـ90). در 1215/ 1801، الكساندر تزار روسیه ‌شد و سیسیانوف‌* را با اختیارات ‌تام ‌به ‌گرجستان ‌فرستاد و او در 1218/ 1803 شهر گنجه‌ را تصرف‌ كرد (مفتون‌دنبلی‌، ص180 ‌ـ182؛ خاوری ‌شیرازی‌، ج‌1، ص192‌ـ