عنوان: مبانی نظری و پیشینه تحقیق تجربه دینی شناختاری

فرمت فایل: word

تعداد صفحات: 90

مهمترین عاملی که باعث تغییر نگاه­ها در غرب گردید، نقد جدی غرب بر بحث حجیت و اقتدار علمی کلیسا بود. همواره یکی از کلیدی­ترین سؤالات ادیان، پاسخ به مسأله حجیت و معرفی مرجع حجیت است. در الهیات مسیحی عمدتاً کتاب مقدس و کلیسا را[1] مرجع حجیت معرفی می­کردند و پاسخ نهایی سؤال در مبانی و مسائل دین همین دوامر بودند. اما عقل از همان آغاز جایگاه مهمی در مباحث الهیاتی نداشت. در حقیقت در قرون وسطی دو نگاه در رابطه با عقل وجود داشت که هرکدام به طریقی عقل را کنار می­نهادند، گروه اول که براحتی عقل را به کناری می­گذارد و ایمان را مقدمه­ی فهم قرار می­داد. و گروه دومی که اگر چه به عقل اهمیت می­داد ولیکن حوزه­ی عقل و ایمان را جدا می­دانست.[2]

اما وضع در جهان اسلام به گونه­ی دیگری بود، در مسائل کلامی سه مذهب اصلی اسلامی نقش مهمی را برای عقل قرار داده بودند. معتزله و شیعه به صراحت عقل را بر نقل و ایمان مقدم می‌دانستند. اشاعره نیز عقل را در اصول دین حجت می­دانستند، فخر رازی معتقد بود: که عقل بر نقل هم مقدم است زیرا تا زمانی که با ادله­ی عقلی خداوند اثبات نشود، نقل ثابت نمی­شود. در فروع دین نزد شیعه، مصادر فقه و معیار حجیت چهار امر بودند. کتاب، سنت، اجماع، عقل. و نزد اهل سنت، کتاب، سنت، اجماع. بنابراین در نزد شیعه عقل بسیار دارای اهمیت بود و در تمامی مسائل مختلف نقش بازی می­کند. در عصر جدید در دنیای غرب منابع حجیت به شدت زیر سؤال رفتند. بنابراین هم کتاب مقدس و هم کلیسا مورد نقد جدی قرار گرفتند. غرب تحت تأثیر پیدایش نهضت روشنگری معتقد شد که انسان می­تواند با استفاده از عقل و تجربه تمامی نقاط مجهول را کشف نماید. به عبارت دیگر اساس دوران جدید بر پایه­ی تجربه و حجیت آن قرار گرفت.[3] حاصل این اتفاق آن شد که مبانی سنتی کلامی و الهیات متزلزل شد و اندیشوران غرب به فکر پیدا کردن پایه­ای جدید برای اعتقادات خود بودند. یکی از این تلاش­ها از سوی شلایرماخر بود. او سعی نمود ادراکی شبیه تجربه و حس بیابد که دارای اعتبار باشد و باورهای دینی را توجیه نماید «تجربه­ی دینی» موضوعی بود که در پی این تلاش­ها بوجود آمد.

دیدگاه متفکران غربی درباره­ی تجربه دینی

اول: نظریه­ی احساسی، عاطفی:

متکلم بزرگ شلایرماخر[4] (1834- 1768) معتقد بود که به بدیلی مناسب برای استدلالهای متعارف فلسفی، کلامی برای توجیه باورهای دینی دست یافته است. او نظریه­ی خود را تجربه دینی نامید. دلیل این نام گذاری شباهت زیاد این نظریه با تجربیات حسی بود که آنروز به عنوان معتبرترین ادراکات بشر شناخته می­شد. در غرب با زیر سؤال رفتن حجیت عقل، حجیت حس جایگزین شده بود و ادراکات حسی و محصول آن همان تجربه­ی حسی است به عنوان معتبرترین ادراکات مطرح می­شود، و لذا سعی کسانی مثل شلایرماخر این بود که به ادراکی دست یابند که به قوت تجربه­ی حسی و با ساختاری شبیه آن باشد که بتوان از آن در توجیه باورهای دینی استفاده نمود. حاصل این تلاش­ها نظریه­ای معروف به نظریه «تجربه دینی» بود. شلایرماخر تجربه دینی را نوعی عاطفه و احساس می­دانست و آنرا حاوی معرفت و شناخت نمی­دانست. شلایرماخر در دوره­ی زندگیش دو معنا برای این احساس ذکر[5] می­کند:

تجربه­ی دینی نزد شلایرماخر	احساس و شهود اتحاد خود با جهان (دوره­ی اول)
	احساس و چشیدن بی­نهایت [احساس وابستگی محض] (دوره­ی دوم)

در حقیقت در نوع اول معرفت و ادراک وجود دارد، اما در نوع دوم صرف احساس ناب است و هیچ بار معرفتی ندارد. از نظر شلایرماخر «ذات[6] و گوهر دین که نوعی تجربه است نه خود از سنخ مفاهیم است و نه در ذات خود نیاز به مفهومی دارد. این تجربه از راه مفاهیم و یا استدلال عقلی حاصل نشده است، و محصول تأملات نظری نیست» بنابراین مقوله­ای که شلایرماخر دنبال آن می‌گردد خالی از هر نوع تصور و مفهوم و استدلال است و صرفا احساسی نسبت به خداوند است. احساسی که هیچ مقدمه و تفسیری را در خود ندارد.

اکنون سؤالی که مطرح می­شود این است که آیا دین علاوه بر این احساس و عواطف دارای بعد معرفتی و شناختی هم هست یا خیر؟ پاسخ شلایرماخر این است که دین دارای دو جنبه است[7]: جنبه‌ی اصلی و فرعی. به عبارت دیگر اگر ما برای ادیان سه عنصر مجزا قائل باشیم (اعتقادات، اعمال و افعال خاص، احساسات) باید گفت که دراین میان احساسات و تجربه­ی دینی دارای ارزش ذاتی و محوری است، اما اعتقادات و افعال دارای ارزش ثانوی و عرضی می‌باشد. بنابراین شلایرماخر منکر وجود معرفت و شناخت در تعالیم دینی نیست ولکن برای آنها جنبه­ی ثانوی و عرضی را قائل می‌شود. اما اندیشه­ی شلایرماخر دچار تغییر و تحول شد، یکی از تغییرات بدست یکی از پیروان او به نام «اتو» اتفاق افتاد. اوتو اگرچه وجود تجارب دینی را می­پذیرفت و لکن احساس­های موجود در[8] آن را سه تا می­دانست.

عناصر احساسی در تجربه­ی مینوی:	احساس هیبت و ترس (خشیت)
	احساس جذب و کشش (شوق)
	احساس تعلق و وابستگی

البته برخی عناصر این تجارب را پنج امر[9] می­داند که آن هم در جای خود درست است، در حقیقت اوتو به عناصر معروف نزد شلایرماخر مواردی را اضافه نمود تا بیان او کامل­تر شود.

- از دیگر پیروان شلایرماخر فردی است به نام ویلیام جیمز. جیمز نیز به وجود تجربه دینی[10] احساسی باور داشت و آنرا خالی از تصورات و مفاهیم می­دانست، اما معتقد بود که نظریه­ی شلایرماخر نیازمند اصلاح است. او احساسات در تجربه­ی دینی را احساسات خاصی نمی­دانست، بلکه معتقد بوده احساسات موجود در تجربه­ی دینی همان احساسات عادی و معمول مردم­اند و صرفا متعلق آنها دینی است، لذا میان احساس در تجربه دینی و احساس معمولی تفاوت ماهوی وجودندارد.[11]

البته جیمز استدلالهایی برای تجربه دینی احساسی مطرح می­کند که ما از بیان آنها صرف نظر می‌کنیم.[12]

 

[1]- سلیمانی عبدالرحیم، درآمدی بر الهیات تطبیقی، نشر آیت عشق 1383، ص 19.

[2]- همان، ص 37.

[3]- سلیمانی عبدالرحیم، کتاب مقدس، نشر نگاه نو1385، ص 46.

[4]- schleier macher.

[5]- قائمی نیا علیرضا، پیشین، ص 126.

[6]- همان ص 21.

[7]- همان ص 124.

[8]- نراقی احمد، پیشین، ص63. وپترسون مایکل و دیگران، پیشین، ص 42.

[9]- قائمی نیا علیرضا، پیشین، ص 66.

[10]- James, williom The varieties of Religious Experience newyork , collier books 1961.ص59.

[11]- قائمی نیا علیرضا، پیشین، ص 116.

[12]- همان 149.

 

فهرست مطالب

 تاریخچه‌ی تجربه‌ی دینی در الهیات مسیحی و سنت عرفان اسلام

تعریف تجربه دینی

خصوصیات تجربه‌ی دینی

رفع یک شبهه

متعلق تجربه دینی چیست؟

انواع تجربه‌ی دینی:

تقسیمی دیگر برای تجربه دینی:

کاربردهای تجربه دینی

رفع یک شبهه:

چیستی تجربه‌ی دینی

- دیدگاه متفکران غربی درباره‌ی تجربه دینی:

اول: نظریه‌ی احساسی، عاطفی:

نقد و بررسی تجارب عاطفی احساسی:

دوم: نظریه‌ی ادراکی، شناختی:

نقد و بررسی تجارب ادراکی، شناختی:

سوم: نظریه تفسیری

نقد و بررسی تجربه تفسیری:

دیدگاه عرفای اسلامی:

تعریف مکاشفه یا تجربه‌ی دینی:

راههای شناخت از دید عارف

1- قلب:

2- عقل:

3- حدس

مراتب درک خدا در تجربه دینی

چرا تجربه دینی و مکاشفه‌ی ذات خداوند محال است؟

نقش تجربه‌ی حسی در شناخت امر قدسی

انواع معرفت در عرفان:

فتح و فتوحات

مشاهده و مکاشفه:

اقسام مکاشفه

نقش خیال در تجربه‌ی دینی:

مشاهدات عارف در رؤیا:

محتوای کشف عارف:

عرفاء و تکلم بشر با خداوند:

تکلم بشر با ارواح و انسانهای برزخی:

مکاشفات و عقل

دیدگاه فلاسفه اسلامی

انواع ادراک و تعداد عوالم از دید ملاصدرا:

مراتب تجربه دینی و درک یقینی:

مراتب کمال عقل نظری و عملی برای درک حقایق:

موانع مکاشفه و تجربه‌ی دینی از دید ملاصدرا (حجابها)

جایگاه معرفتی تجربه دینی در هندسه معرفتی:

منابع