عنوان: مبانی نظری و پیشینه تحقیق خمس

فرمت فایل: Word

تعداد صفحات: 45

مدارک موجود اعم از شیعی و سنی از گوناگونی دیدگاه‌ها دربارۀ رواج خمس یا عدم رواج آن در دوره‌های پیش از اسلام، حکایت می‌کند: برخی مؤید رواج خمس، پیش از اسلام است و بعضی از حلّیت آن تنها برای پیامبر اسلام (ص) پرده برمی‌دارد که به سه گونه آمده است: خمس، غنیمت و غنیمت با هم (حر عاملی، 1367، ج1، ص 9).

برخی از منابع، پرداخت خمس را از سوی عبدالمطلب، بر حسب سنت ابراهیمی، مورد توجه قرار داده‌اند (تاریخ ابن عساکر، ج3، ص 90 به نقل از دفتر تبلیغات اسلامی، 1387).

زمان اولین خمس در اسلام را به غزوۀ بنی قینقاع برمی‌گردانند (تاریخ طبری، ج2، ص481) و عده‌ای به سریه نخله، دو ماه پیش از جنگ بدر (تاریخ یعقوبی، ج2، ص 70)؛ اما آن چه از کتاب و سنت برمی‌آید، این است که تشریع خمس با نزول آیۀ ( وَاعًلَمُوا أَنَّما غَنِمتُم مِنً شَیءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَ لِذِی القُربی وَ الیَتامی وَالمَساکِینِ وَ ابًنِ السَّبِیلِ إِنً کُمًتُمً آمَنًتُمً بِاللهِ... انفال/ 41) در سال دوم هجرت و پس از جنگ بدر محقق شده است. برپایۀ این آیه، اموال یا کالاهایی که بر آنها خمس تعلق می‌گیرد و هم‌چنین موارد مصرف آن، مشخص شده است. در دوران پیامبر اسلام، پرسش‌های جدی دربارۀ خمس مطرح نشده؛ اما با رحلت ایشان، برداشت‌های مختلفی پدید آمد که در قالب دو مذهب شیعی و سنی ظاهر شدند. یکی از اساسی‌ترین آنها، پرسش از منابع خمس بود که به نظر شیعیان، غنیمت به معنای فراگیر به کار رفته است که در برگیرندۀ هر سودی است؛ اما از دیدگاه اهل سنت، غنیمت بیشتر به کالاها و امکانات به جا مانده یا گرفته شده از دشمن اطلاق می‌شود.

دومین مسئلۀ مهم، توزیع خمس یا موارد مصرف آن است که پس از رحلت پیامبر(ص)، دچار تغییراتی شد.

از دیدگاه علمای شیعه، جز موارد اندک، خمس به شش سهم تقسیم می‌شود: سهم خدا، پیامبر، ذی‌القربی، یتیمان، بینوایان و در راه ماندگان. سهم خدا، که اعتباری است به پیامبر و پس از درگذشت او همراه با سهم پیامبر به ذی‌القربی انتقال می‌یابد.

سه سهم دیگر، متعلق به یتیمان، بینوایان و در راه‌ماندگان از خاندان هاشم می‌باشد. این برداشت بیشتر علمای شیعه است؛ هر چند برخی از آنها در مواردی با دیدگاه اکثریت موافق نبوده‌اند. با گذشت زمان، دیدگاه اکثریت، با چالش‌هایی روبه‌رو شد که در پی آن برخی از عالمان دین ناگزیر شدند برای پاسخ‌گویی به آن پرسش‌ها و چالش‌ها به تألیف آثاری دست یا زند. در دامن دیدگاه پر قدرت غالب، به تدریج این نظریه شکل گرفت که خمس، مالیات اسلامی است. اگر این دیدگاه، جای خود را مستحکم کند از لحاظ نظری و عملی پی‌آمدهای مهمی به همراه خواهد داشت (دفتر تبلیغات اسلامی، 1387، ص26).

2-1- خمس در عصر پیامبر گرامی اسلام (ص)

خمس در لغت به معنای «یک پنجم» است و در اصطلاح فقهی نیز به همان معنا است، با این تفاوت که با توجه به دیدگاه‌های گوناگون دربارۀ منبع یا منابع خمس و هم‌چنین موارد مصرف و فلسفۀ تشریع آن، تعریف و دامنۀ خمس متفاوت می‌شود. البته اختلاف در تعریف و مسائل خمس، پس از دوران رسول اکرم (ص) به ویژه از قرن چهارم به بعد نمایان می‌شود و عنایت به منزلت پیامبر در میان مسلمانان و الگو بودن ایشان برای همه، چون و چرایی در دورۀ ایشان دربارۀ خمس پیش نمی‌آید. در طول تاریخ خمس، دو دیدگاه بیشتر خودنمایی می‌کند: دیدگاه اول، خمس به عنوان حق گروه‌های ویژه و دیگر، خمس به عنوان مالیات اسلامی. دیدگاه نخست، دیدگاه غالب در میان علمای شیعه بوده و دیدگاه دوم، تا کنون نتوانسته با آن رقابت کند. ارتباط مستقیم پیامبر با منبع وحی و پذیرش مسئلۀ خمس از سوی مسلمانان، زمینۀ پرسش از فلسفۀ تشریع خمس را از میان برد؛ ولی چون در آیۀ خمس، به علت تشریع آن، به روشنی اشاره نشده، طبیعی بود که دربارۀ فلسفۀ تشریع آن بیشتر پس از دوران پیامبر در محافل دینی و علمی بحث و گفت و گو شود. با وجود این، برای درک فلسفۀ تشریع خمس، در دوران پیامبر (ص) باید به آیۀ خمس و سنت مراجعه کرد. در آیۀ مزبور به دو دسته تصریح شده است: در دستۀ نخست به نام خداوند متعالی و پیامبر (ص) و ذی القربی که وارثان وی هستند، اشاره شده، دسته دوم نیز عبارتند از: یتیمان، بینوایان، و در راه ماندگان (دفتر تبلیغات اسلامی، 1387، ص27).

ویژگی مشترک اعضای دسته دوم، نیازمندی آنها است و در نتیجه، بخشی از خمس، برای رفع نیازمندی آنها تعلق می‌گیرد؛ اما دربارۀ دسته اول، وضع تفاوت می‌کند. تحلیل و تبیین سهم خدا با توجه به معیار و ملاک و ویژگی دسته دوم؛ یعنی نیازمندی میسر نمی‌باشد؛ چون خداوند بی‌نیاز مطلق است؛ بنابراین، سهم خدا از خمس به پیامبر تعلق می‌گیرد. سهم خدا، پیامبر و ذوی القربی در دوران حیات رسول اکرم، در اختیار دایشان بود. اما پرسش این است که در صورت درستی به کاربری ملاک نیازمندی، دربارۀ سهم رسول و ذی القربی، میاز ایشان، شخصی است یا مربوط به موقعیت و مقام حکومتی؟ دربارۀ پیامبر و اهل بیتش هر دو نوع نیاز صدق می‌کند. ایشان به عنوان پیامبر و حاکم اسلامی، هم برای تأمین برخی نیازمندی‌های عمومی و حکومتی به بودجه نیاز داشت و هم برای تأمین خانواده‌اش. چون موقعیت پیامبر و اهل بیت با بقیه تفاوت داشت، خمس برای تأمین نیازها، توأم با حفظ حرمت و کرامت رهبری، در اختیار پیامبر قرار می‌گیرد؛ بنابراین، این برداشت که برای نگرانی از «تصاحب» اموال مردم از سوی بستگان پیامبر (ص) با استفاده از قدرت برگرفته از پیوند با حاکم اسلامی، و قطع ارتباط مستقیم آنان با اموال مردم، خمس تشریع شده، پایه‌ای استوار ندارد؛ زیرا پدیدۀ «تصاحب» از سوی افراد مرتبط با دستگاه رهبری در هر جامعه‌ای، نه تنها از روی ضعف نمی‌باشد، بلکه بیانگر توان‌مندی است. از سوی دیگر، «تصاحب» با «نیاز» که مبنای خمس است سازگاری ندارد. افزون بر این که، «تصاحب» اموال امام از سوی بستگان پیامبر (ص) و ائمه (ع) حتی آن گاه که در اوج نیازمندی بوده‌اند، اتفاق نیفتاده است. مسئلۀ اشباع اقتصادی به دلیل نگرانی از پدیده‌ای که نه نظرا در حکومت پیامبر و برخی از ائمه (ع) اتفاق افتاده و نه عملا توجیه‌پذیر است (صفری، 1374، ص 154).

بنابراین دربارۀ فلسفه تشریع خمس برای دسته اول؛ یعنی پیامبر و ذی القربی دو گونه نیاز وجود دارد: نخست نیاز جامعه اسلامی، به حفظ امنیت و ترویج دین؛ دیگر، نیاز اهل بست رهبر اسلامی.

خمس برای این به اهل بیت رهبر اسلامی تعلق می‌گیرد که مبادا نیاز، حرمت و کرامت آنها را به خطر افکند. دربارۀ دسته دوم، با توجه به ویژگی‌های گروه‌های یاد شده، جز نیاز، دلیل دیگری در آیۀ خمس بیان نشده است.

فهرست مطالب

سوابق تحقیق

معنای لغوی خمس، فیء، انفال و غنیمت

معنای اصطلاحی خمس

تفاوت غنیمت، فیء و انفال

اهمیت خمس

ادله خمس

ادله قرآنی

ادله روایی

دلیل اجماع

پیشینه تاریخی و فقهی خمس

خمس در عصر پیامبر گرامی اسلام (ص)

منابع خمس

موارد مصرف خمس

خمس در دوران خلفا

خمس در زمان ائمه (ع)

منابع خمس

توزیع خمس

خمس در عصر غیبت

منابع خمس

غنیمت

ارباح مکاسب

زمین انتقال یافته از مسلمان به ذمّی

معدن

مال حلال آمیخته به حرام

کنز

غوص

فهرست منابع