عنوان تحقیق: گذر و نظری بر سقاخانه

فرمت فایل: word

تعداد صفحات: 169

شرح مختصر:

نخست بايد معني دين و هنر مشخص شود و سپس ربط حقيقي دين و هنر مورد تحقيق قرار گيرد تا در نهايت بتوان براي پرسش مذكور پاسخي مستدل يافت .

«دين به معناي كل عبارت است از مجموعه فرامين ، قواعد و دستورات و احكام الهي كه براي خير و سعادت و كمال انسان توسط پيامبران به بشر ابلاغ شده است . عنايت دين خير و كمال مطلق است و كمال مطلق زيبايي حقيقي و جمال مطلق است . دريافت حقيقت مطلق ، شهودي است و عشق ذاتي ابناي بشر به حقيقت مطلق (حقيقة الحقايق) منشا شهود است و شهود ميسر نشود الا به مسير روح درعالم قدس و استغراق در درياي وحدت و آشنا شدن ذوق به توحيد .[1]»

حقيقت دين ، معرفت الهي است . موضوع و هدف دين ،‌وجود مطلق (‌خداوند)‌ است وشريعت ( دين ) راه و رسم الهي شدن را به انسان مي‌آموزد تا صفات الهي در وجود انسان تجلي يابد و به مقام خليفه الهي رسد .

الذي احسن كل شي خلفة و خدا كسي است كه هر چه را آفريد ، نيكو آفريد (‌آفريده او در نهايت حسن و زيبايي است ) .

در جهان چو حسن يوسف كس نديد حسن آن دارد كه يوسف آفريد

حضرت امام ( ره ) در كتاب شريف[2] دعاي سحر مي‌فرمايند :« بهاء به معناي زيبايي است و زيبايي عبارت است از وجود ، پس هر چه خير و زيبايي و سناهست همه از بركات وجود است و سايه آن است تا آن جا كه گفته‌اند مساله اينكه وجود عبارت از خير و زيبايي است همه از بديهيات است پس وجود، همه‌اش زيبايي و جمال و نور و روشني است و هر قدر وجود قوي‌تر باشد زيبايي‌اش عامتر و زيباتر خواهد بود .»

وجود تجلي واجب الوجود است . اين تجلي و ظهور ، جلوه ي كمال مطلق و جمال مطلق و مساوي زيبايي است . اگر زيبايي ذات هنر باشد غايت هنر به امر خارج از ذات دلالت ندارد . پس غايت هنر همان حقيقت ذاتي آن و حقيقت ذاتي هنر ، زيبايي حقيقي است . از اين باب ،‌موضوع و هدف ، دين و هنر امري واحد است . در هنر زيبايي حقيقي وجود مطلق و به عبارتي جمال مطلق است و از حيث تفاوتي ميان موضوع دين و هنر نيست .

« فلوطين معتقد است :« جسم زيبا از طريق بهره‌يابي از نيروي صورت بخشي كه از صور خدائي مي‌آيد ، وجود پيدا مي‌كند . عقل و هر چه از عقل فيضان مي‌يابد زيبايي اصيل روح است نه زيبايي ناشي از امور بيگانه و بدين جهت است كه مي‌گويند روحي كه نيك و زيبا شود همانند خدا مي‌گردد زيرا خدا منشا بخش بهتر و زيباتر هستي و به عبارت بهتر منشا خودهستي يعني زيبايي است . روح ، موجودي خدائي و خود جزئي از زيبايي است و به هر چه نزديك شود و دست يابد ، آن را تا آن حد كه قابليت بهره‌وري از زيبائي دارد ، زيبا مي‌سازد ، اگر بيني كه زيبا نيستي همان كن كه پيكر تراشان با پيكر مي‌كنند ،‌ هر چه زيادي است بتراش و دور بينداز ، اين جا را صاف كن ، آنجا را جلا بده ، كج را راست كن و سايه را روشن ساز و از كار خسته شو تا روشنايي خدائي فضيلت ، درخشيدن آغاز كند و خويشتن داري را برا و رنگ مقدسش بيني ،‌روح اگر خود زيبا نباشد زيبايي را نمي‌تواند ديد از اين رو كسي را كه مي‌خواهد نيكي و زيبايي را ببيند نخست خود را بايد همانند خدا كند و نيك و زيبا شود .»

اگر ذات هنر ديني است ، صورت هنر هم تجلي همان ذات است و صورت از ذات خود نمي‌تواند تخلف كند . اين صورت ، صورت محسوس است و در هنرهاي تجسمي كه با عينيت سروكار دارد صورت جسمانيه ناميده مي شود .

« ميكل آنژ» مي‌گويد :« هنر خوب براي نزديكي به پروردگار است و در واقع جلوه‌اي از مظاهر زيبايي اوست .... نقاشي خوب ذره‌اي از كمال حق و نشانه‌اي از آواي موسيقي جان بخش آنست .... پس كفايت نيست استادي چيره باشي . بايد روحت صفا داشته باشد و سلامت فكرت از روح القدس نشأت گيرد .

«چکشم سنگ‌هاي سخت را صورت مي‌دهد دستم آن را بر مي‌گيرد هم فرمان مي‌دهد يا آن را زيرو رو مي‌سازد . بنابراين نيروي ديگري است كه سنگ سخت را نرم مي‌كند و چكش خداوند است كه زيبايي مي‌آفريند . من وبسياري مثل من ، وظايفشان را چون فرماني كه از طرف پروردگار به آنان داده شده ، انجام مي دهند من با وجود ضغف و پيري ، به سبب عشق به پروردگارم كه همه اميدم بسته به اوست به هيچ وجهي از وظايفم دست برنخواهم داشت .[3]»

« مير عماد حسني » بر بيان صفات كاتب ( خوشنويس ) چنين مي‌نويسد :« بدان كه كاتب بايد از صفات ذميم احتراز نمايد زيرا كه صفات ذميمه در نفس علامت بي‌اعتدالي است و حاشا كه از نفس بي ‌اعتدال كاري آيد كه در او اعتدال باشد .» [4]و حال نگاهي گذرا مي اندازيم به موضوع پروژه سقاخانه اين ساحت پاك و مقدس ، اين جگر پاره‌ي باور مردم ، مكاني كه نامش يادآور گلوهاي تشنه و سيراب شده است و منظرش از خنكاي طراوت و نمناكي فضا ، تا وجود آب و خيسي در و ديوارش حكايتگر سرگذشت ويژه خود است .

حكايت گوشه‌اي از فرهنگ اجتماعي مردم پيشين اين مرز و بوم است كه توجه واحترام به آن بخشي از ذهنشان را به خود مشغول مي‌داشت . سقاخانه ؛‌محلي كه هنوز مردم بر آن دست و پيشاني و لب مي‌سايند تا مراد خود گيرند . اين تراوشگاه انديشه‌ي يقين و حاجت كه بامدادان تواضعگاه عابران مصفا بوده و پسينگاهان پذيراي خسته از سركارآمدگان روز به پياله‌اي آب .

سقاخانه ، تجسم عيني پاره‌اي از فرهنگ اعتقادات ديني مردم اين ديار است ، كه با هر گره و قفل و نشاني كه به در و ديوارش زده شده ، داستاني از آرزوها و گرفتاري‌ حاجتمندانش را در بر دارد .

«در فرهنگ سقاخانه ، نگاه به زندگي جور ديگري است . اگر چه آدم‌ها خود را از آن سيراب مي‌سازند ولي : گره مي‌زنند تا گره كارشان گشوده شود .

قفل مي‌كنند تا كليد بن بستهاي زندگي‌شان رابجويند .

پول مي‌ريزند تا قرضشان ادا گردد.

شمع مي‌افروزند تا تيره‌گي را بنده سازند .

نشاني مي‌كوبند تا دست اقبالي در بختشان را بكوبد .

و به عين مي‌بخشند تا به ذهن طلب كنند .

در اين فرهنگ صحبت از سادگي دلهايي است كه رنگ تدليس و تلبيس به خود نگرفته‌اند و پاكي دل خويش را به شباهت آينه‌اي قلمداد كرده‌اند،‌كه پاسخ طلب حاجتشان را در آن ، هم چون تصويري ناپيدا به انتظار مي‌نشيند

فهرست مطالب

مقدمه....................................................................................................................... 1

فصل اول : نماد و نگرشي نمادين

1-1 نماد و نگرش نمادين به هستي ...................................................................... 6

1-2 نماد و نقش آن در زندگي ........................................................................... 10

فصل دوم : سقاخانه

2-1وجود افتراق فضاهاي سنتي و مدرن............................................................. 13

2-1-1 شناختي از دو واژه «نوگرايي» و «سنت گرايي»...................................... 13

2-1-2 گرايش به فضاهاي شهري سنتي ............................................................. 14

2-1-3 مقايسه فضاهاي سنتي و مدرن ............................................................... 16

2-2 فرهنگ واژگاني سقاخانه .............................................................................. 18

2-3 علل پيدايش سقاخانه ................................................................................... 24

2-4 دو عنصر اساسي در سقاخانه ..................................................................... 31

2-4-1 آب............................................................................................................. 32

2-4-1-1 آب عنصر مقدس و مشترک در اديان پهنه ي ايران زمين................... 34

2-4-1-2 آب در ديگر آيين هاي باستاني............................................................. 36

2-4-1-3 آب در اديان و آيين ها.......................................................................... 37

2-4-1-3-1 آب در ديانت يهود............................................................................ 37

2-4-1-3-2 آب در مسيحيت ............................................................................... 38

2-4-1-3-3 آب در آيين مندائي و صابئين ......................................................... 38

2-4-1-3-4 آب در اسلام ................................................................................... 39

الف : بازتاب آب در اسلام .................................................................................... 39

ب: آب در عرفان اسلامي – ايراني ....................................................................... 40

ج: آب ، واقعه كربلا و آب تربت ............................................................................ 42

د: آب و مذهب دو روي يك سكه‌اند در سقا خانه ................................................ 45

2-4- 2 آتش ........................................................................................................ 50

2-4-2-1 آتش و نور در ايران باستان ............................................................... 50

2-4-2-1-1 اهميت آتش و نور درجهان بيني آفرينش ايران باستان ................. 53

2-4-2-1-2 آتش و نور واسطوره هاي آن در فرهنگ آريايي ........................... 53

2-4-2-2 كاركرد رمزهاي آتش و نور در اسلام ............................................... 54

2-4-2-3 كاركرد رمزهاي آتش و نور در ايران ................................................ 55

2-4-2-4 نور و هنر ............................................................................................ 56

2-5 معماري سقا خانه ......................................................................................... 57

2-6 عناصر نمادين سقا خانه ............................................................................... 60

2-6-1 آينه ........................................................................................................... 61

2-6-2 شمع ( چراغ نفتي ، لوستر ) ...................................................................... 63

2-6-2-1 شعله شمع ........................................................................................... 64

2-6-2-2 سوگند به نور و روشنايي و فروغ و شمع افروزي ............................ 66

2-6-2-3 شمع گرداني در مراسم مقدس ............................................................ 67

2-6-2-4 شمع در سقا خانه : آتش و آب ........................................................... 67

2-6-3 قفل ........................................................................................................... 68

2-6-4 آدمكهاي فلزي .......................................................................................... 70

2-6-5 پنجه ........................................................................................................ 72

2-6-6 چشم ......................................................................................................... 74

2-6-7 ظرف سقا خانه‌اي .................................................................................... 75

2-6-8 ستاره ....................................................................................................... 76

2-7 تزئينات ديگر سقاخانه .................................................................................. 76

2-7 -1 کتيبه نويسي............................................................................................. 76

2-7-2 سنگاب....................................................................................................... 80

2-8 رنگ در سقاخانه .......................................................................................... 81

2-8-1 پيشينه اي از رنگ .................................................................................... 81

2-8-2 خواص رنگ سبز ..................................................................................... 82

2-8-2-1 مسرت بخشي و شاد آور بودن .......................................................... 83

2-8-2-2 تقويت تحمل پذيري و صبر ................................................................. 83

2-8-3 رنگ سبز در سقاخانه .............................................................................. 84

2-9 معرفي تعدادي از سقاخانه‌هاي معروف

2-9-1 سقاخانه عزيز الله ..................................................................................... 90

2-9-2 سقاخانه سردر مجلسي ............................................................................ 92

2-9-3 سقاخانه طوقچي ....................................................................................... 93

2-9-4 سقاخانه آقا ميرزا اسدالله روضاتي .......................................................... 95

2-9-5 سقاخانه در دشت .................................................................................... 97

2-9-6 سقاخانه حاج آقا شجاع ............................................................................ 99

2-9-7 سقاخانه پنج شنبه دين ........................................................................... 101

2-9-8 سقاخانه قديمي رو به روي سردر مسجد جورجيو .............................. 103

2-9-9 سقاخانه‌هاي درب امام .......................................................................... 105

2-9-9-1 سقاخانه دالان درب امام .................................................................. 105

2-9-9-2 سقاخانه صحن شمالي درب امام ..................................................... 106

2-9-9-3 سقاخانه مجاور درب امام ............................................................... 107

2-9-10 سقا خانه مسجد حكيم ......................................................................... 108

2-9-11 سقا خانه هارونيه ................................................................................ 109

2-9-12 سقاخانه درب كوشك .......................................................................... 110

2-9-13 سقاخانه بيدآباد ................................................................................... 110

2-9-14 سقاخانه حاج محمد جعفر .................................................................... 111

2-9- 15 سقاخانه قصر در دشت ..................................................................... 112

2-9-16 سقاخانه گرگ يراق .............................................................................. 113

2-9-17 سقاخانه گذرهارونيه ........................................................................... 114

2-9-18 سقاخانه حاج علي ................................................................................ 115

2-9- 19 سقاخانه آقانور ................................................................................... 116

2-9-20 سقاخانه تركها ..................................................................................... 117

2-9- 21 سقاخانه مسجد سيد ........................................................................... 118

2-9-22 سقا خانه تاج الدين ............................................................................... 119

2-9-23 سقاخانه مسجد لبنان ........................................................................... 120

2-9- 24 سقاخانه مسجد ذكر الله ...................................................................... 121

 

فصل سوم : مكتب سقا خانه

3-1 مكتب سقا خانه و پيدايش آن ..................................................................... 122

3-2 هنرمندان مكتب سقا خانه ........................................................................... 127

3-2-1 منصور قندريز ....................................................................................... 127

3-2-2 حسين زنده رودي ................................................................................. 129

3-2-3 پرويز تناولي .......................................................................................... 131

3-2-4 فرامرز پيل آرام ..................................................................................... 133

3-2-5 ژازه طباطبايي ........................................................................................ 134

3-2-6 جعفر روحبخش ..................................................................................... 135

3-2-7 مسعود عربشاهي ................................................................................... 135

3-2-8 ناصر اويسي .......................................................................................... 137

3-2-9 صادق تبريزي ........................................................................................ 138

3-3 تطبيق برخي آثار هنرمندان سقاخانه با ادعيه و طلسمات .......................... 139

منابع ................................................................................................................... 165